Antalya'nın bugünkü ilçelerinin çoğu, adını Osmanlı tahrir defterlerinden alır. O defterler sayesinde 15. ve 16. yüzyıl Antalya'sını köy köy biliyoruz.
Sancak, kaza, nahiye, köy
Osmanlı taşra teşkilatının temel idarî birimi sancaktı. Sancaklar bir veya birkaç kazaya, kazalar nahiyelere, nahiyeler de köylere ayrılırdı.
Antalya ve çevresi Teke Sancağı adını taşıyordu ve bütün tahrirlerde 11 nahiyeden meydana geliyordu.
Nahiyeler bugün neresi
Tahrir defterlerindeki adların bugünkü karşılıkları şöyledir:
| Nahiye | Bugün karşılığı |
|---|---|
| Antalya | Merkez (sancağın kaza merkezi ve merkez nahiyesi) |
| İstanos | Korkuteli |
| Karahisar-ı Teke | Serik ve çevresi (kalesi Sillyon) |
| Kürt | İstanos ile Mükerrem Kömi arası, Hamid Sancağı sınırı |
| Mükerrem Kömi | Burdur Bucak'ın güney tarafları |
| Muslu | Yeri kesin değil, İstanos yakınları olmalı |
| Bağovası | Bugünkü Dağ nahiyesi ve çevresi |
| Elmalu | Elmalı |
| Kalkanlu | Kalkan ve çevresi (Menteşe sınırı Eşen Çayı) |
| Kaş | Kaş |
| İğdir | Kemer ve çevresi |
Bu tablonun iki ayrıntısı özellikle dikkat çekicidir.
Karahisar-ı Teke, sancağın en verimli ovalarına sahipti; bölgede çok sayıda nehir ve akarsu bulunması tarımı geliştirmişti. Özellikle çeltik, pamuk ve susam üretimi yoğundu. Doğu sınırı Köprüçay'dı.
İğdir nahiyesi ise adını, kuruluşunda etkili olan İğdir boyundan alır. Bu boya mensup konar-göçer zümrenin topluca yerleşmesiyle kurulmuş, Teke Sancağı'nda pek çok köy ve mezra kurulmasında da etkili olmuştur.
Köy sayıları: bir yüzyılın büyümesi
Tahrir defterleri, köylerin nahiyelere dağılımını yıl yıl gösterir:
| Nahiye | 1455 | 1520 | 1568 |
|---|---|---|---|
| Antalya | (eksik) | 11 | 25 |
| İstanos (Korkuteli) | 44 | 38 | 53 |
| Karahisar-ı Teke | 54 | 53 | 57 |
| Kürt | (eksik) | 18 | 30 |
| Mükerrem Kömi | 9 | 18 | 23 |
| Muslu | 12 | 10 | 12 |
| Bağovası | 11 | 12 | 3 |
| Elmalu | 13 | 47 | 48 |
| Kalkanlu | 36 | 16 | 16 |
| Kaş | 10 | 24 | 25 |
| İğdir | (eksik) | 13 | 10 |
| Toplam | 217 | 260 | 302 |
1455 defterinin bir kısmı eksik olduğu için İğdir, Antalya ve Kürt nahiyeleri o yıl tam yansıtılamaz. Buna karşılık 1520, 1530 ve 1568 tahrirleri bölgenin idarî durumunu eksiksiz verir.
Rakamların anlattığı şey açıktır: bir yüzyılda köy sayısı 217'den 302'ye çıkmıştır. Bu, yerleşik hayatın ve tarımın istikrarlı biçimde genişlediğini gösterir.
Elmalu nahiyesi bu tabloda ayrı durur. 15. ve 16. yüzyılda sancağın en büyük ve en önemli yerleşimlerinin bulunduğu nahiyelerden biriydi; bütün tahrirlerde nüfusça büyük köylerin çoğu buradaydı. Verimli ovalar tarımı geliştirmişti. Öte yandan bataklıklar, Osmanlı döneminden yakın zamanlara kadar bölgenin bir kısmında önemli bir sorun oluşturdu.
1530 tahririnin farkı
1530 tahririnde nahiyeler değil yalnızca kazalar belirtilmiştir. O tarihte Teke Sancağı beş kazaya ayrılmıştı: Antalya, Karahisar-ı Teke, Elmalu, Kalkanlu ve Kaş.
19. yüzyıl: sınırlar yeniden çiziliyor
Sancağın idarî yapısı Osmanlı'nın son yüzyılında birkaç kez değişti. Daha önce ayrı bir sancak olan Alâiye ve kazaları Teke Sancağı'na bağlandı.
1890 (1306) kayıtlarına göre Teke Sancağı şöyleydi:
- Antalya kazası — İstanos, Bucak, Kızılkaya, Beşkonak, Millü, İğdir ve Serik nahiyeleri
- Akseki kazası — İbradı nahiyesi
- Elmalu kazası — Finike nahiyesi
- Kaş kazası
1902 (1317) tarihinde ise Teke Sancağı; Antalya, Akseki, Alaiye, Elmalu ve Kaş kazaları ile 11 nahiye ve 524 köyden meydana geliyordu.
Bu liste bugünkü Antalya'nın ilçe haritasına şaşırtıcı ölçüde yakındır. Akseki, İbradı, Finike, Serik, Elmalı, Kaş ve Alanya; adlarını yüzyıllar önce almış ve korumuştur.
Dizinin devamı: Millî Mücadele'de Antalya ve İtalyan İşgali
Önceki bölüm: Tekeoğulları ve Zincirkıran Mehmed Bey
Kaynak: Kültür ve Turizm Bakanlığı, Dünden Bugüne Antalya, 1. Cilt, Tarih II (Türk Dönemi), Teke Sancağı bölümü. Köy sayıları 1455, 1520 ve 1568 tahrir defterlerinden.
Yorumunuz onaylandıktan sonra yayımlanır.